.jpg)
نيلوفر رستمي:
اشاره: سيدمهرداد ضيايي بازيگر نقش روانپزشك در نمايش بهرام بيضايي است. او بازيگري را از سال 69 در شهر رشت با نمايش”در پوست شير” شروع كرده است كه البته به گفته خودش 10 روز پس از اجرا توقيف شد. بازيهاي شاخص وي در سالهاي اخير در تئاتر: نمايشهاي”دير راهبان”، ”روز رستاخيز”، ”رقصي چنين” و”زمزمههاي مردگان” است.
ضيايي به غير از تئاتر بازيگر سينما، راديو و تلويزيون هم هست.
آيا روند تمرين بيضايي با ديگر كارگردانها متفاوت بود. آيا با شيوه خاصي تمرين ميكرد؟ تجربه خاص شما از اين تمرينها چه بود؟
بله از جهات بسيار، بعضي از اين جهات شايد تعبير به حاشيههاي تئاتر شود كه در واقع جز اصل است ولي طي سالها غفلت به حاشيه رانده شده. بيضايي در تمرين به چيزهايي توجه نشان ميداد كه سالهاست فراموش شدهاند يعني توجه و احترام فوقالعاده به تماشاگر. بيضايي مرتب به ما تاكيد ميكرد كه تماشاچي ارزشمند و محترم است. او ميگفت حق طبيعي تماشاگري كه بليط چند هزار توماني براي ديدن نمايش ما ميخرد اين است كه متوجه ريزترين حركت بازيگر در صحنه باشد حتي اگر آنها را درك نكند. بيضايي اينها را شعار نميداد به آنها واقعاً معتقد بود.
شما ميگوييد بيضايي شما را متوجه تماشاگر ميكرده است، مگر خود شما به عنوان بازيگر با سابقه تئاتر متوجه تماشاگر نبوديد يا ديگر كارگردانهايي كه قبلاً با آنها كار كرده بوديد؟
نه مدتهاست اين مسئله در تئاتر محو شده است.
يعني نسبت به تماشاگر بياهميتاند؟
بياهميت، نه. بيشتر غفلت است. من خودم مدتها يادم رفته بود و احتياج به يادآوري داشتم. اين مسئله در كارهاي كارگردانهاي جوان بيشتر به چشم ميخورد. بيشتر آنها به نظرشان تماشاگران بايد از ديدن نمايش آنها افتخار كنند اما بيضايي تصورش اين است كه تماشاگر لطف ميكند به تماشاي كارهايش ميآيد. حتي اگر سليقه من متفاوت با بيضايي باشد به اين سليقه احترام ميگذارم چون عميقاً تئاتري است.
ميتوانيد مثالي ملموس بزنيد تا دقيقاً جنس اين توجه بيضايي به تماشاگر روشنتر شود؟
يادآوري و تاكيد مرتب وجود داشت، چطور بگويم، مثلاً به ما يادآور ميشد اگر مرتب بايد مراقب ريتم، تمپو و ساير عوامل باشيم كه باعث اوج يك نمايش ميشود علتش فقط به خود نمايش و ارائه يك بازي خوب به عنوان يك بازيگر بر نميگردد بلكه به تماشاگر نيز برميگردد كه زير ذرهبين نگاه يكديگر قرار ميگيريم تا مبادا تماشاگر دچار كسالت شود يا عواطف و تاثرات خود را نتواند كنترل كند و تحت فشار قرار بگيرد و به همين دليل دچار افراط و تفريط در واكنش تماشاگرانه او شود.
اين نمايش دو بازيگر اصلي(استاد ماكان و مهندس فرزين) دارد و تعدادي صحنه يار. آيا قرار بود از ابتدا شما با صحنه يارها تمرين كنيد و يا با بازيگران اصلي؟ تمرينهاي شما به چه شكل بود؟
بيضايي از موقعي كه نوشتن را شروع ميكند به كارگرداني آن هم فكر ميكند. از ابتدا صحنه يارها تمرينهايشان جداگانه بود تا اين كه شالكه كار درآمد. بازيگرهاي اصلي هم صحنه به صحنه تمرين داشتند بنابراين ساعتهاي تمرين هم متفاوت بود و بازيگرها يكديگر را نميديدند. به اين شيوه تمرين تا يك ماه طول كشيد و پس از آن همه بازيگرها با هم بازي ميكردند و صحنه يارها هم با ما تمرينشان را شروع كردند.
به نظر ميرسد كه بيضايي ميخواسته بازيها در يك سطح باشند اما بازي شما به نظرم با بازي بازيگران ديگر هماهنگ نيست، به عبارتي شما به سياق هميشگي خودتان بازي ميكرديد؟ آيا بيضايي با اين نوع بازي مشكلي نداشت؟
اين بازي بود كه كارگردان از من ميخواست و اگر جز اين بود قطعاً بازي من هم به گونه ديگري ميشد. تا حالا كه بيضايي چيزي به من نگفته است و من را تشويق كرده است كه همين طور ادامه بدهم. او اوايل تاكيد ميكرد كه اين نقش مورد علاقه اوست و بسيار كليدي است و بازي آن سهل و ممتنع است و از من انتظار داشت در حالي كه هيچ كار خاصي نكنم همه كار بكنم. به نظر من نقش بسيار تخت است. روانپزشك يك شخصيت عادي است كه راه حل قابل دسترسي براي آفرينش آن وجود ندارد. شايد بتوان گفت اين نقش براي درونيتر شدن نياز به تمرين بيشتري دارد.
بيضايي به زبان و اصول بيان صحيح ديالوگها اهميت زيادي ميدهد. شما به عنوان بازيگري كه در تجربههاي قبلي براي راحت ادا كردن ديالوگها و محاورهاي كردن زبان برايتان پيش آمده كه از اين اصل تخطي كنيد، آيا هيچ وقت در بيان ديالوگهاي اين نمايش مشكلي نداشتيد و ديالوگها در دهانتان راحت ميچرخيد؟
از آن جا كه من حرفه اصلي خودم را نويسندگي ميدانم بنابراين هنگام برخورد با متن بيضايي و يا هر نويسنده ديگري اين طور تصور ميكنم در صورتي كه قرار بود من اين متن را بنويسم، چطور مينوشتم؟ بنابراين در بعضي جاها كه امكان داشته باشد جملات و كلمات را طوري كه راحتتر به زبانم بيايد و يا براي بيان احساس واژگان و جملات نياز به تغيير باشد، اين كار را ميكنم. بيضايي نيز از آنجا كه به اين امر واقف بود در ابتدا من را متعهد كرد كه چيزي ننويسم تا ذهنم پريشان نشود بعد گفت كه ميتوانم براي آسانتر بيان كردن، بعضي از جملات را تغيير دهم. به نظر من او با زبان محاورهاي مشكلي ندارد ولي در طي تمرين احساس كردم كه يا تغييرات زبان مطلوب نبوده يا به هر دليلي ديگري اين تغييرات برايش خوشايند نبوده و يا اصلاً بهتر ديده كه همه بازيگران اين اجازه را داشته باشند يا هيچ كدام. بنابراين بهتر ديد كه اين اجازه را به من هم ندهد.
مگر فقط به شما اين اجازه داده شده بود؟
نميدانم، فكر نميكنم. در ابتدا به من گفت اشكالي ندارد اگر بخواهم آن طور كه راحتترم جملات را تغيير دهم اما به مرور احساس كردم برايش خوشايند نيست.
شما چه تغييري در ديالوگهايتان ميداديد؟
چه ميدانم، مثلاً به جاي كلمه”احساس” ميگفتم”حس”يا گاهي جاي دو عبارت را در جملهاي كه از سه عبارت تشكيل شده بود عوض ميكردم و يا از افعال و مترادفهاي ديگري استفاده ميكردم و مانند اينها.
اساساً از نظر بيضايي درست ادا كردن ديالوگها و لحن آنها چقدر مهم بود؟
خوشبختانه بيضايي به جاي كسي بازي نميكرد. همان كاري كه خيلي از كارگردانها انجام ميدهند. اين شيوهاي است كه بين پيشكسوتها زياد ديده ميشود. واقعاً فاجعهبار و شرمآور است كه كارگردان بازي را ديكته كند و بخواهد كه بازيگرانش ادايش را در بياورند. بيضايي اين كار را نميكرد فقط در جاهايي با طنز خواستهاش را بيان ميكرد و ميگفت به وحشتناكي من بازي نكنيد ولي اگر اين طور باشد بهتر است. او لحن را هم ديكته نميكرد. بيضايي به جهان متن خودش بسيار آگاه است. او يك كارگردان مولف است. بنابراين خوب ميداند كه يك متن چگونه در اجرا شكل ميگيرد و از اين ترسها ندارد كه مدام خواستههايش را به بازيگرانش ديكته كند.
قطعاً نام بيضايي در انتخاب شما شرط بوده است اما با توجه به گفتوگوهايي كه از اكثر بازيگران نمايش”شب هزار و يكم” پس از اجرا شنيديم آنها معتقد بودند كه چيز تازهاي از بيضايي ياد نگرفتند. چه وجهي در اين پيشنهاد برايتان مهم بود؟ آيا تصور ميكرديد چيز تازهاي خواهيد آموخت يا به خاطر پرستيژ حرفهايتان بود؟
پرستيژ مطلقاً برايم مهم نبود. به نظرم در اين ده سال با كارهايم نشان دادم كه پرستيژ كاري برايم مهم نيست. من هميشه ميخواستم به خاطر تجربهها و نوع نگاه بهرام بيضايي در يكي از كارهايش بازي كنم و اتفاقاً هر بار كه قرار بود اين اتفاق بيفتد به هم خورده بود مثلاً در نمايش”شب هزار و يكم” اكبر زنجانپور به جاي من بازي كرد و هر بار ديگر به نحوي نشد، پس مسلماً اين بار برايم بسيار خوشحال كننده بود كه در نمايشش بازي كنم. اما درباره كساني كه چيز زيادي از بيضايي ياد نگرفتند شايد آنها در حدي بودند كه نتوانستند از بيضايي چيزي ياد بگيرند اما من خودم را در اين حد نميبينم و يادمان باشد كه شيوه توليد اين كار از نظر گروه بازيگران و كارگرداني كاملاً حرفهاي بود بنابراين بر خلاف كارهاي كارگاهي يا تجربي انتقال تجربيات از سوي كارگردان به بازيگران به شيوههاي مرسوم ديگر انجام نميگرفت. از سوي ديگر در اين شيوه كار روي هم گذاشتن تجربيات تمام آدمها به صورت كارگاهي و تجربي انجام نميگرفت و اكتشافات هنري و آفرينشها با يك كارگاه آموزشي ـ تجربي و حتي آوانگارد قابل مقايسه نبود، بنابراين انتظار يادگيري به شيوههاي مرسوم در اين كار ممكن نبود.
شما در اين نمايش نقش ”روانپزشك”را بازي ميكرديد، با توجه به موضوعي كه درنمايش مطرح ميشود، شما چقدر به ضرورت وجود نقشتان اعتقاد داريد؟
بيضايي بارها اهميت و دلبستگياش را به اين نقش بيان كرد اما صادقانه بگويم من علت اين همه علاقه و اهميت را درك نكردم. بيضايي دلبسته روانپزشك بود و معتقد بود كه برخي از اوجهاي نمايش در شخصيت روانپزشك شكل ميگيرد. براي جواب سئوال شما بايد بيشتر فكر كنم و كمي از نقش فاصله بگيرم. شايد 20 روز ديگر بتوانم بگويم. واقعاً اين را صادقانه ميگويم كه الان نميتوانم جوابي بدهم.
در اين نمايش در دو نقش سر مهماندار و دكتر بي رنگ بازي داشتيد، قطعاً بيضايي براي انتخاب اين دو اسامي تحليلي داشته است اما آيا تحليلي بود كه در بازي اين دو شخصيت تغيير محسوسي ايجاد كند.
بيضايي چيزي را بصورت صريح و روشن از انتخاب اين دو اسم منتقل نكرد. جدا از اينكه من بيضايي را ميشناسم و ميدانم تحليلهاي به اين شكل را دوست ندارد و گو اينكه هر نمايشنامهنويسي مسلماً در انتخاب اسامي شخصيتها، رنگ و طرح لباس و هر چيز ديگر در صحنه منظوري دارد و باري از نشانهها و نمادها را با آنها حمل ميكند. طبيعي است كه انتخاب اين دو نام اشاره به نشانههاي داشته است. اما اين رمز گشايي براي من بازيگر امري سهل و ممتنع است. هر چقدر حوزه رمز گشايي شخصي باشد مسلماً تحليل آن هم سختتر است. و احتمال اينكه من بازيگر يا تماشاگر درست اين رمز را بگشايم سختتر است و اساساً از اين رمز گشايي هم پرهيز ميشود.
من منظورم تحليل خودتان بود، اينكه آيا تحليلي داشتيد كه به تغيير قابل معمولي بازي در اين دو نقش منجر شود؟
بله تحليل داشتم. اما بيش از آنكه نامها من را به درون شخصيتها و تحليلشان راهنماي كنند توسط چيزهاي ديگري در متن كه سوء تفاهمات كمتري را بر ميانگيزد به تحليل خودم از اين دو شخصيت رسيدم. نام بيرنگ برايم بازگو كننده اين بود كه او مغاير با شخصيتهاي ديگر نمايش است. او يك شخصيت كاملاً تخت است كه هيچ كليدي ندارد تا متوجه شويم چه كسي است. نام بيرنگ يكي از هزار تا نامي است كه ميتوان بر اين شخصيت گذاشت. نام بيرنگ هيچ واكنش بيروني ندارد. نام بيرنگ در ابتدا به ساكن چيزي به تو نميدهد. در واقع تعبير معنايي در نام چيز زيادي به بازيگر نميدهد. در عمل دراماتيك از اسم به معنا نميرسي بلكه اين عمل كاملاً بر عكس اتفاق ميافتد.
ما بارها از شما شنيديم كه گفتهايد بازيگري را دوست نداريد، پس اگر اين طور است علت حضورتان در اين نمايش و اساساً ارائه بازي چيست؟
حرفم به اين معنا نبوده كه بازيگري را دوست ندارم، منظورم اين بوده كه بازيگري را به عنوان شغل دوست ندارم بلكه دلم ميخواهد سالي يكي دو بار كار تئاتر يا راديو داشته باشم. بهتر بگويم دوست دارم بازي برايم يك دل مشغولي باشد اما از آن جا كه از راه نويسندگي به طور مطلوبي نميتوانم امرار معاش كنم متاسفانه به بازي در تلويزيون، سينما و ...روي ميآورم.
ما بيشتر شما را در نقشهاي طنز ديدهايم و اين بار در نقش كاملاً جدي يك روانپزشك. خودتان بازي دركدام نقشها را بيشتر دوست داريد يا فكر ميكنيد به احوالتان نزديكتر باشد؟
اين كار برايم خيلي سخت بود اما سختياش دلنشين و جذاب بود. اما بله، گويا بر اساس حرفهاي ديگران در اين چند ساله رگههاي طنزي كه در بازي من ديده شده بسيار قوي بوده شايد هم طبيعي باشد كه صحنههاي طنز بيشتر به چشم بيايد، نميدانم. اما من در نقشهاي جدي هم بازي كردم، مثلاً در همين آخرين فيلم حاتميكيا نقشي بسيار جدي، تراژيك و حتي خشن داشتم. نميتوانم بگويم با كداميك راحتترم. بطور كل من همه نقشهايي كه در يك سال اخير در تئاتر و راديو بازي كردم را بسيار دوست دارم كه بسياري از آنها از طنز خالي بوده است.
جدا از بازيتان و فقط به عنوان تماشاگر كار بيضايي، به نظرتان نمايش او كه يكي از اتفاقات سياسي ـ اجتماعيمان را به تصوير كشيده چقدر با اين شيوه پرداخت و اجرا توانسته بر مخاطب امروزي تاثير بگذارد؟
تاثيرش شايد در حدي است كه مخاطب امروزي كه از شدت تكرار و يا درگير شدن در مسائل امروزي اتفاقات گذشته را فراموش كرده بتواند آنها را دوباره به ياد آورد. به عبارتي تماشاي اين نمايش باعث ميشود كه آنها با شخصيتهاي نمايش همزاد پنداري كنند و اين فشار تاريخي را تا مدتي با خودشان محل كنند. حالا اين كه بعد از پروسه يادآوري ديگر چه تاثيري ميتواند داشته باشد خارج از حوزه هنر است.
| تبليغات | X |
.jpg)
.jpg)
.jpg)
